MENU

Generał STANISŁAW FRANCISZEK SOSABOWSKI

(ur. 8 maja 1892 r. w Stanisławowie, zm. 25 września 1967 r. w Hillingdon) – działacz niepodległościowy, członek ruchu strzeleckiego i skautingu, uczestnik I wojny światowej w szeregach armii austro-węgierskiej, organizator i dowódca 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej, z którą walczył w bitwie o Arnhem.   

Urodził się w Stanisławowie w rodzinie kolejarskiej. Będąc uczniem cesarskiej i królewskiej Wyższej Szkoły Realnej pomagał utrzymać rodzinę, udzielając korepetycji. Mając 16 lat, dołączył do Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”.

W 1910 r. rozpoczął studia ekonomiczne w Akademii Handlowej w Krakowie, lecz śmierć ojca i konieczność utrzymania rodziny zmusiły go do powrotu do rodzinnego miasta. Tam kontynuował działalność niepodległościową, już wówczas wykazując się zdolnościami przywódczymi. Został dowódcą 24 Polskiej Drużyny Strzeleckiej, która zastąpiła Armię Polską i uzyskał promocję na podchorążego, co w tej organizacji było najwyższym stopniem w czasie pokoju. Równolegle od listopada 1911 r. organizował skauting.

Przed wybuchem I wojny światowej Sosabowski został powołany do armii austro-węgierskiej i w stopniu kaprala służył w 58 Pułku Piechoty. Chrzest bojowy przeszedł w październiku 1914 r. w rejonie twierdzy Przemyśl, gdzie toczyły się ciężkie walki z Rosjanami. Walczył również na Słowacji, następnie na Lubelszczyźnie i Wołyniu. W 1915 r. został ranny w kolano, co spowodowało porażenie nerwu, przez co jeszcze wiele lat po wojnie miał problemy z chodzeniem. W kontekście tego wydarzenie jego późniejsze skoki ze spadochronem budzą ogromny podziw. Poważny uraz kolana oznaczał dla Sosabowskiego koniec wojowania – wojnę zakończył w stopniu porucznika.

Lata 1918-1939

W listopadzie 1918 r. Sosabowski utrzymujący kontakt z Polską Organizacją Wojskową, zgłosił się do organizującego się Wojska Polskiego. Został kierownikiem Komisji Likwidacyjnej byłego austriackiego Generalnego Gubernatorstwa w Lublinie. 15 listopada awansował do stopnia kapitana. 1 stycznia 1919 r. został przeniesiony do Warszawy i przydzielony do Głównego Urzędu Likwidacyjnego w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Z powodu kontuzji kolana nie mógł zostać skierowany do służby liniowej. Od 1 marca 1920 r. do 15 marca 1921 r. pełnił służbę w Oddziale IV Zaopatrzenia i Komunikacji Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych.

3 maja 1922 r. został zweryfikowany w stopniu majora ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 r. i 21. lokatą w korpusie oficerów intendentów. W latach 1922–1923 był słuchaczem Kursu Doszkolenia w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Następnie pełnił służbę w Oddziale IV Sztabu Generalnego. W 1927 r. został awansowany do stopnia podpułkownika Sztabu Generalnego. Dopiero wówczas został skierowany do służby liniowej, początkowo jako dowódca batalionu w 75 Pułku Piechoty, a następnie zastępca dowódcy 3 Pułku Strzelców Podhalańskich.

W 1929 r. Stanisław Sosabowski ponownie trafił do Wyższej Szkoły Wojennej, tym razem jako wykładowca. Od września 1930 r. był kierownikiem Katedry Operacyjnej Służby Sztabów. Komendant Szkoły generał Tadeusz Kutrzeba tak określił Sosabowskiego: oficer o szerokiej wiedzy ogólnej, szczególnie w dziedzinie gospodarczo-ekonomicznej w zastosowaniu obrony kraju. Duży temperament i stanowczość. Inteligencja rozległa, pracuje szybko i wydajnie, we współżyciu trudny z powodu chęci narzucania swej woli. Podporządkowanie się sprawia mu nieraz trudności. Lubi samodzielność i odpowiedzialność. Bardzo skrupulatny i gospodarczy w sprawach finansowych. Wybitny oficer.

W latach 1937–1938 pełnił służbę na stanowisku dowódcy 9 Pułku Piechoty Legionów. Latem 1938 r. młodszy syn Sosabowskiego postrzelił się śmiertelnie z pistoletu ojca. Tragedia rodzinna wstrząsnęła pułkownikiem. Został zwolniony z dowodzenia pułkiem, urlopowany i skierowany na leczenie w sanatorium wojskowym w Zakopanem. Do służby powrócił 21 lutego 1939 r. i objął dowództwo 21 Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy” w Cytadeli Warszawskiej.

Kampania 1939 roku

21 Pułk Piechoty wchodził w skład 8 Dywizji Piechoty, będącej odwodem Armii „Modlin”. W pierwszych dniach wojny pod wpływem oddziaływania przeciwnika dywizja ta utraciła zdolność do prowadzenia działań. Jedynie dowodzony przez płk. dypl. Sosabowskiego pułk zachował spójność i wycofał się w kierunku Modlina zbierając po drodze rozbitków z innych oddziałów. Następnie w składzie Grupy Operacyjnej gen. Juliusza Zulaufa wycofał się do Warszawy, gdzie obsadził odcinek obronny na Grochowie. Sosabowskiemu udało się utrzymać pozycje przy niewielkich stratach własnych. Za wybitne dowodzenie oraz bohaterstwo na polu walki gen. Juliusz Rómmel, dowódca Armii „Warszawa” odznaczył go Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari.

Dalsze losy

Po kapitulacji Warszawy i ucieczce z niewoli w październiku 1939 r. płk dypl. Sosabowski wstąpił do konspiracyjnej organizacji Służba Zwycięstwu Polski. 21 listopada 1939 r. komendant SZP gen. Tokarzewski-Karaszewicz wysłał go do Lwowa, w celu rozbudowy tamtejszych struktur, a następnie do Francji z meldunkami dla władz emigracyjnych.

Pod przybranym nazwiskiem – jako Emil Heim – Sosabowski dotarł do Paryża i zameldował się u naczelnego wodza gen. Władysława Sikorskiego. We Francji został odkomenderowany do Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej, a następnie do służby liniowej jako dowódca piechoty dywizyjnej w 1 Dywizji Grenadierów, a później w 4 Dywizji Piechoty.

W 1940 r., w obliczu zbliżającej się klęski Francji, dowódca 4 Dywizji Piechoty gen. bryg. Rudolf Dreszer podjął decyzję przebijania się do portów atlantyckich, w celu ewakuacji do Wielkiej Brytanii. 19 czerwca resztki dywizji dotarły do z portu La Pallice, skąd zostały przetransportowane do Wielkiej Brytanii. Nie udałoby się to bez energii i stanowczości płk. dypl. Sosabowskiego, który wyjednał u Francuzów zgodę na załadunek polskich żołnierzy na statki.

W Wielkiej Brytanii płk dypl. Sosabowski został wyznaczony na dowódcę 4 Kadrowej Brygady Strzelców. Ze swojej brygady Sosabowski postanowił stworzyć pierwszą w historii Wojska Polskiego jednostkę spadochronową. 23 września 1941 r. jednostka został przeformowana w 1 Samodzielną Brygadę Spadochronową. 15 czerwca 1944 r. płk dypl. Sosabowski awansował do stopnia generała brygady. Brygada wzięła udział w operacji „Market-Garden” – w największej w II wojnie światowej operacji powietrzno-desantowej, której celem było opanowanie mostów na Renie w pobliżu holenderskiego Arnhem. Straty brygady to 93 poległych, 249 rannych oraz około 80 zaginionych – wziętych do niewoli przez Niemców; ogółem stanowiło to 23% stanu wyjściowego. Cała operacja zakończyła się porażką. Za jednego z winnych uznano Sosabowskiego. Na żądanie Brytyjczyków 27 grudnia 1944 r. gen. Sosabowski został odwołany ze stanowiska i wyznaczony na inspektora Jednostek Etapowych i Wartowniczych.

Emigracja

Po demobilizacji w lipcu 1948 r. generał Stanisław Sosabowski pozostał na emigracji, podjął pracę fizyczną w fabryce silników elektrycznych, później telewizorów. Z Polski przyjechała do niego żona i syn, który stracił wzrok w Powstaniu Warszawskim.

Generał zmarł na zawał w 1967 r. w Hillingdon w Wielkiej Brytanii. Dwa lata później jego prochy przewieziono do Polski i pochowano z honorami wojskowymi na warszawskim Cmentarzu Wojskowym. Dopiero wówczas spełniło się jego największe marzenie – powrót do Polski.

W III Rzeczypospolitej ten wybitny wykładowca i dowódca jest patronem 6 Brygady Powietrznodesantowej.

 

fot. Centralne Archiwum Wojskowe (Domena publiczna)


wróć