MENU

Generał TADEUSZ KUTRZEBA

(ur. 15 kwietnia 1886 w Krakowie, zm. 8 stycznia 1947 w Londynie) – kapitan Sztabu Generalnego Armii Austro-Węgier, generał dywizji Wojska Polskiego, dowódca Armii „Poznań” podczas kampanii 1939 r.

Urodził się w rodzinie Tomasza ? kapitana Armii Austro-Węgier i Ludwiki z domu Szula. Uczęszczał do  siedmioklasowej Wojskowej Szkoły Realnej w Fischau koło Wiener Neustadt, a następnie do szkoły w Hranicach na Morawach. W 1903 r. zdał maturę w Państwowym Gimnazjum Realnym w Wiedniu. Następnie rozpoczął studia na Wydziale Inżynieryjnym w Wojskowej Akademii Technicznej w Mödling pod Wiedniem, którą ukończył w 1906 r. z wynikiem celującym i nominacją na podporucznika saperów. Będąc prymusem, miał możliwość wyboru miejsca służby. Przez cztery lata pełnił służbę w 9 Batalionie Saperów w rodzinnym Krakowie. W latach 1910–1913 studiował w Akademii Sztabu Generalnego w Wiedniu. W latach 1913–1914 pełnił służbę w Szefostwie Inżynierii w Sarajewie, gdzie opracował m.in. projekt umocnień na pograniczu z Czarnogórą.

Okres I wojny światowej

Po rozpoczęciu działań wojennych Tadeusz Kutrzeba pozostał początkowo w dowództwie twierdzy Sarajewo, a następnie wysłano go na front serbski. Od marca 1915 r. przebywał na froncie wschodnim jako oficer łącznikowy w sztabie walczącego w Karpatach niemieckiego XXIV Korpusu Rezerwowego. Wówczas awansował do stopnia kapitana. Następnie został skierowany na front włoski, gdzie był m.in. szefem sztabu inspektoratu fortyfikacji w dowództwie Grupy Armijnej w Tyrolu. W lutym 1916 r. został mianowany szefem sztabu wojsk technicznych Grupy Armii arcyksięcia Eugeniusza. Z frontu włoskiego przeniesiony został do Siedmiogrodu, gdzie 1 sierpnia 1916 r. objął stanowisko szefa sztabu inspekcji fortyfikacji w dowództwie wojsk austriackich, następnie został oficerem łącznikowym przy dowództwie niemieckiej 9 Armii na froncie rumuńskim. W kwietniu 1917 r. został ponownie przeniesiony na front wschodni, był I oficerem, a następnie zastępcą szefa sztabu w ekspozyturze austriackiej 4 Armii przy dowództwie niemieckiej Grupy Armii. Od marca 1918 zajmował z kolei stanowisko szefa sztabu bazy austriackiej w mieście Braiła nad Dunajem.

Lata 1918–1920

Upadek monarchii austro-węgierskiej i odradzanie się państwowości polskiej spowodowały, że Kutrzeba, po nawiązaniu kontaktu z działającą od 28 października 1918 r. w Krakowie Polską Komisją Likwidacyjną, rozpoczął na początku listopada pracę w jej Wydziale Wojskowym. Następnie został skierowany do służby w Oddziale I Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego. Od października 1919 r. pełnił służbę na stanowiskach szefa sztabu związków taktycznych i operacyjnych na froncie wojny z bolszewicką Rosją, kolejno: 1 Dywizji Piechoty Legionów, następnie Grupy Operacyjnej gen. Edwarda Śmigłego-Rydza. Opracował wówczas m.in. plan operacji dyneburskiej, a następnie uczestniczył w jego realizacji. 1 listopada 1919 r. został awansowany na stopień majora. Za swój wkład w sukces operacji dyneburskiej został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari. Następnie szef sztabu 3 Armii, a później Frontu Południowo-Wschodniego w czasie działań na ukraińskim obszarze operacyjnym. W czasie Bitwy Warszawskiej szef sztabu Frontu Środkowego, a w czasie Bitwy Niemeńskiej szef sztabu 2 Armii.

Dalszy rozwój kariery wojskowej w II Rzeczypospolitej

Po zakończeniu działań wojennych podpułkownik Sztabu Generalnego Kutrzeba w styczniu 1921 r. został na krótko wykładowcą taktyki ogólnej w Wojennej Szkole Sztabu Generalnego i jednocześnie członkiem Komisji Regulaminowej. Brał wówczas czynny udział w opracowywaniu regulaminów wojskowych. Od maja 1921 r. pełnił służbę na stanowisku szefa sekcji planów, a następnie szefa Oddziału IIIa Biura Ścisłej Rady Wojennej. 3 maja 1922 roku został zweryfikowany w stopniu pułkownika Sztabu Generalnego ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 roku i 23. lokatą w korpusie oficerów inżynierii i saperów. W 1925 r. został mianowany szefem Biura Ścisłej Rady Wojennej i drugim zastępcą szefa Sztabu Generalnego. W grudniu 1926 r. został zastępcą szefa Sztabu Generalnego. Do stopnia generała brygady awansował w 1927 r.

Uczestniczył w reorganizacji naczelnych władz wojskowych w latach 1926–1927, w wyniku których nastąpiło rozdzielenie funkcji na tor pokojowy, za który odpowiadał Minister Spraw Wojskowych i na tor wojenny, za który odpowiadał Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, a jego organem pracy był Sztab Generalny.

W roku 1928 r. po odejściu wykładowców francuskich generał Kutrzeba został komendantem Wyższej Szkoły Wojennej i zarazem Dyrektorem Nauk. Dał poznać się jako wspaniały wykładowca i organizator, był świetnym nauczycielem taktyki i historii walk. To właśnie jemu zawdzięczamy dogłębną reorganizację szkoły. Posiadał duże doświadczenie na polu pracy naukowej. Był również autorem wielu prac i rozpraw naukowych obejmujących tematykę militarną. Szczególnie interesowały go zagadnienia dotyczące szeroko pojętej problematyki obrony państwa oraz kwestie międzynarodowe zawierające kontekst polski. W jego publicystyce dominowały teoretyczne i praktyczne zagadnienia z zakresu taktyki i sztuki operacyjnej. W działalności pisarskiej ważne miejsce zajmowała też historia wojskowa. Opracowania generała Kutrzeby w tej dziedzinie stanowią istotny wkład zwłaszcza do badań nad wojną polsko-bolszewicką i II wojną światową.

Kampania 1939 roku, niewola niemiecka

Generał Kutrzeba dowodził Armią „Poznań”, która w ramach osłony strategicznej rozwinęła swe związki taktyczne w osłonie Wielkopolski, a jednocześnie pozostawała w gotowości do wykonania zwrotu zaczepnego na lewe skrzydło przeciwnika nacierającego na wojska Armii „Łódź”.

Po dokonaniu odwrotu z Wielkopolski pod koniec pierwszej dekady września 1939 r. wojska Armii „Poznań” wykonały uderzenie na lewe skrzydło niemieckiej 8 Armii prowadzącej pościg za wycofującymi się jednostkami Armii „Łódź”. Uderzenie to przeszło do historii jako Bitwa nad Bzurą – jedyny w kampanii zwrot zaczepny w skali operacyjnej wykonany siłami początkowo Armii „Poznań”, a następnie również Armii „Pomorze”. W wyniku zwrotu zaczepnego niemiecka 8 Armia zmuszona była zmienić kierunek działania, a w celu rozbicia wojsk Armii „Poznań” i „Pomorze” niezbędne było zaangażowanie wojsk niemieckiej 10 Armii oraz odwodów Grupy Armii „Południe”.

Po bitwie, wraz z ocalałą częścią armii, generał Kutrzeba przebił się do walczącej stolicy. Włączył się w jej obronę, zostając zastępcą generała Juliusza Rómmla ? dowódcy Armii „Warszawa”. Po kapitulacji stolicy dostaje się do niewoli. Przebywał kolejno w obozach jenieckich: Oflagu IV A Hohnstein, Oflagu IV B Königstein i Oflagu VII A Murnau na terenie Niemiec. Z jego inicjatywy zostały przygotowane w obozie w Murnau tajne kursy przygotowujące młodszych oficerów do egzaminu do Wyższej Szkoły Wojennej.

Ostatni etap życia

Po wyzwoleniu, w kwietniu 1945 r., generał wyjechał do Londynu, gdzie otrzymał propozycję objęcia stanowiska ministra obrony narodowej, której nie przyjął.  Zajął się działalnością historyczną, uczestniczył m.in. w tworzeniu Instytutu Polskiego im. gen. Władysława Sikorskiego. Nieuleczalna choroba nowotworowa uniemożliwia generałowi powrót do kraju. W 1947 r. umarł w londyńskim szpitalu. Pochowany został z honorami wojskowymi na cmentarzu Brookwood. W 1957 r. jego prochy – zgodnie z ostatnią wolą – przewieziono do Polski i pochowano w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

 

fot. Instytut Polski im. Gen. Sikorskiego w Londynie (Domena publiczna)


wróć